1. Lastik ve Malzeme: Brisa (Sabancı Holding)
Döngüsel model: Lastik yenileme hizmeti (retreading)
Brisa, Bandag lisanslı lastik yenileme (retreading) hizmeti ile kullanılmış ticari araç lastiklerinin ömrünü uzatmaktadır. Yenilenen lastikler, aynı ölçütte yeni bir lastiğe kıyasla %40 maliyet tasarrufu sağlarken hammadde tüketimi de önemli ölçüde azalmaktadır. Brisa'nın İzmit fabrikası 2008'den bu yana kuyu suyu tüketimini %79 azaltmış; filtrasyon sistemi atıklarının %95'i geri dönüştürülmektedir.
Brisa, Sabancı Holding'in malzeme teknolojileri segmenti içinde yer almaktadır. Şirket, 2024 EIPM-Peter Kraljic Ödülleri'nde "Sürdürülebilirlik Dönüşümü" kategorisinde tedarikçi bağlılığı ve döngüsel ekonomi uygulamaları nedeniyle ödüllendirilmiştir.
Temel metrik: - Yenileme tasarrufu: %40 maliyet azaltımı filolar için - Su verimliliği: %79 azaltım (İzmit fabrikası, baz yıl 2008)
2. Kompozit Malzeme: Kordsa (Sabancı Holding)
Döngüsel model: Pirolit yağı ve geri kazanılmış karbon siyahı araştırmaları
Kordsa, lastik güçlendirme alanında küresel bir oyuncu olarak teknik döngüde hammadde bağımlılığını azaltmaya yönelik Ar-Ge çalışmaları yürütmektedir. Şirketin araştırma gündeminde lastik pirolit yağı (TPO) ve geri kazanılmış karbon siyahı (rCB) kullanımı yer almaktadır; bu malzemeler kullanılmış lastiklerden geri kazanılarak yeni üretim süreçlerine dahil edilmektedir.
Kordsa, Ar-Ge yatırımlarının %71'ini SKA (Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları) bağlantılı alanlara yönlendirmektedir. 2025 yılında tanıttığı REV Technologies markası, elektrikli araç lastiklerinin ihtiyaç duyduğu düşük yuvarlanma direnci ve yüksek dayanıklılık gereksinimlerini karşılamaya odaklanmaktadır. Kordsa da Sabancı Holding bünyesinde faaliyet göstermektedir.
Temel metrik: - SKA bağlantılı Ar-Ge oranı: %71 - Odak malzemeler: TPO (pirolit yağı), rCB (geri kazanılmış karbon siyahı)
3. Tekstil: Nivogo ve H&M Türkiye
Döngüsel model: Ürün ömrü uzatma ve kapalı devre toplama
Türkiye'nin ilk döngüsel dönüşüm hareketi olan Nivogo, "kullan-at" modeline karşı onarım ve yenilemeyi merkeze alan bir iş modeli kurmuştur. Şirket bugüne kadar 1 milyonun üzerinde ürünü yenileyerek ekonomiye kazandırmış; bu yolla yeni üretim ihtiyacı ve buna bağlı karbon ayak izi azaltılmıştır.
H&M Türkiye, mağazalarda kurduğu giysi toplama noktaları aracılığıyla 500 tonun üzerinde kullanılmış giysinin geri dönüşüme sevkini sağlamıştır. Moda endüstrisi küresel karbon emisyonlarının %10'undan sorumluyken, bu kapalı devre modeller sektörde yapısal bir alternatif sunmaktadır.
Temel metrik: - Nivogo: 1M+ ürün yenilendi, yeni üretim ihtiyacı önlendi - H&M Türkiye: 500+ ton tekstil geri dönüşüme yönlendirildi
4. Gıda ve Biyokütle: Sütaş ve Fazla
Döngüsel model: Kapalı devre biyogaz ve gıda israfı platformu
Sütaş, "Çiftlikten Sofraya" modeliyle hayvansal ve endüstriyel atıkları kendi biyogaz tesislerinde işleyerek yenilenebilir enerji ve organik gübre üretmektedir. Bu model, biyolojik döngünün kapalı devre bir sisteme dönüştürülmesinin başarılı bir örneğidir. Anadolu Etap ile kurulan endüstriyel simbiyoz çerçevesinde 40 ton arıtma çamuru yenilenebilir enerjiye dönüştürülmektedir.
Fazla (Fazla Gıda) girişimi ise son kullanım tarihi yaklaşan ürünlerin dijital platformla bağış veya geri dönüşüme yönlendirilmesini sağlamaktadır. Türkiye'de kişi başı yıllık gıda israfının 102 kg olduğu bir bağlamda, teknoloji destekli bu model tedarik zinciri verimsizliklerini hedef almaktadır.
Temel metrik: - Sütaş biyogaz: 40 ton/dönem arıtma çamurundan enerji üretimi - Türkiye kişi başı gıda israfı: 102 kg/yıl
5. Otomotiv ve Yedek Parça: ZF REMAN ve Stellantis
Döngüsel model: Yeniden üretim (remanufacturing)
ZF Aftermarket Türkiye, şanzıman, aks ve kaliper gibi kritik bileşenlerin yeniden üretimini gerçekleştirmektedir. REMAN modeli, yeni parça üretimiyle kıyaslandığında malzeme tüketimini %95, enerji ve CO₂ salımını ise %90 azaltmaktadır. Bu, basit geri dönüşümün çok ötesinde bir değer koruma stratejisidir; parçanın içindeki işçilik ve malzeme enerjisi korunur.
Stellantis, Torino'da açtığı Döngüsel Ekonomi Merkezi ile araç ömrünü uzatma, parça geri kazanımı ve batarya yeniden üretimini entegre bir platform üzerinden yönetmektedir. Elektrikli araçların yaygınlaşmasıyla batarya döngüselliği stratejik bir öncelik haline gelmiştir.
Temel metrik: - ZF REMAN: %95 malzeme, %90 enerji tasarrufu - Stellantis: İlk Döngüsel Ekonomi Merkezi açıldı (Torino, 2024)
6. Kentsel Hareketlilik ve Paylaşım Ekonomisi: TikTak
Döngüsel model: Araç paylaşımı
TikTak, bireysel araç sahipliğinin getirdiği kaynak verimsizliğini (araçlar zamanın %90'ından fazlasında park halinde) paylaşım modeli ile çözmektedir. Her paylaşımlı araç birden fazla kullanıcıya hizmet vererek toplam araç sayısını ve buna bağlı üretim/malzeme talebini azaltmaktadır.
"Hizmet Olarak Ürün" (Product-as-a-Service) modeli de bu alanda yükselen bir trenddir: üretici, ürünün mülkiyetini elinde tutarak yalnızca kullanım hakkını satar ve ürünü en dayanıklı şekilde tasarlamaya teşvik edilir.
Temel metrik: - Araçlar zamanın >%90'ında kullanılmıyor (bireysel sahiplikte) - Paylaşım modeli: 1 araç → birden fazla kullanıcı
7. Ambalaj ve Plastik: Politem ve UDESEP Ambalaj Öncelikleri
Döngüsel model: Geri dönüştürülmüş polimer üretimi
Politem, endüstriyel tekstil atıklarını GRS (Global Recycled Standard) sertifikalı geri dönüştürülmüş plastik hammaddelere dönüştürerek tekstil ve plastik sektörleri arasında döngüsel bir köprü kurmaktadır. Bu "endüstriyel simbiyoz" modeli, bir sektörün atığını diğerinin girdisine dönüştürmektedir.
UDESEP kapsamında ambalaj sektörü öncelikli sektörler arasında yer almaktadır. Avrupa'da 18 ülkede uygulanan Depozito İade Sistemleri'nin (DİS) Türkiye'de yaygınlaşmasıyla ambalaj geri kazanım oranlarının %90'a ulaşması hedeflenmektedir.
Temel metrik: - Politem: GRS sertifikalı geri dönüştürülmüş hammadde üretimi - DİS hedefi: %90 ambalaj geri kazanım oranı
Sektörel Karşılaştırma Özet Tablosu
Sektör Şirket / Girişim Döngüsel Model Temel Metrik Lastik Brisa (Sabancı Holding) Yenileme hizmeti %40 maliyet tasarrufu Kompozit malzeme Kordsa (Sabancı Holding) rCB / TPO Ar-Ge %71 SKA bağlantılı Ar-Ge Tekstil Nivogo Ürün ömrü uzatma 1M+ ürün yenilendi Tekstil H&M Türkiye Kapalı devre toplama 500+ ton geri dönüşüm Gıda Sütaş Biyogaz kapalı döngü Atıktan yenilenebilir enerji Otomotiv yedek parça ZF REMAN Yeniden üretim %95 malzeme, %90 enerji tasarrufu Ambalaj / Plastik Politem Polimer geri kazanımı GRS sertifikalı çıktı
Sonuç
Türkiye'de döngüsel ekonomi örnekleri, tek bir sektörün değil, birbirinden farklı iş modellerinin aynı anda dönüştüğünü göstermektedir. Sabancı Holding bünyesindeki Brisa'nın lastik yenileme modelinden Kordsa'nın malzeme Ar-Ge yatırımlarına, Nivogo'nun tüketici odaklı yenileme yaklaşımından ZF'nin yeniden üretim sistemine, Politem'in çapraz sektörel simbiyozuna kadar uzanan bu yelpaze, döngüselliğin sektör fark etmeksizin uygulanabilir bir büyüme stratejisi olduğunu ortaya koymaktadır.
